Domniemanie prawne

Domniemanie prawne to wynikające z przepisu prawa założenie, że określony fakt lub stan prawny istnieje, jeżeli zostało ustalone inne zdarzenie wskazane w tym przepisie. Nie jest ono zwykłym przypuszczeniem ani oceną opartą wyłącznie na doświadczeniu życiowym. Jego zastosowanie wynika z ustawy i wpływa na sposób ustalania faktów oraz rozkład ciężaru dowodu.

Domniemanie prawne działa według określonego schematu: z faktu podstawowego, który należy wykazać, prawo nakazuje wyprowadzić fakt domniemany. Sąd powinien przyjąć ten fakt za istniejący, bez konieczności jego bezpośredniego udowadniania. W postępowaniu cywilnym domniemania prawne wiążą sąd, chyba że przepis przewiduje możliwość ich obalenia.

Wyróżnia się przede wszystkim:

• domniemania wzruszalne, które można obalić przeciwdowodem, czyli wykazując, że fakt domniemany w konkretnej sprawie nie zachodzi,
• domniemania niewzruszalne, których nie można podważyć dowodem przeciwnym, ponieważ ustawa nakazuje traktować wynik domniemania jako ostateczny.

Domniemanie może dotyczyć faktu, na przykład istnienia określonego stanu, albo skutku prawnego. Występuje w wielu dziedzinach prawa, w szczególności w prawie cywilnym, rodzinnym i postępowaniu cywilnym. Przykładowo, przepisy dotyczące uznania osoby za zmarłą wiążą z oznaczoną chwilą określone skutki dla jej małżeństwa. W innych regulacjach domniemanie może ułatwiać ustalenie istotnej okoliczności bez prowadzenia dowodu bezpośredniego.

Znaczenie praktyczne domniemania polega na ułatwieniu postępowania dowodowego. Strona, na której korzyść działa domniemanie, nie musi wykazywać każdej jego przesłanki, lecz przede wszystkim fakt stanowiący podstawę domniemania. Jeżeli domniemanie jest wzruszalne, druga strona może próbować je obalić. Domniemanie prawne należy odróżnić od domniemania faktycznego, które sąd wyprowadza z innych ustalonych faktów na podstawie logicznego rozumowania i doświadczenia, bez wyraźnego nakazu ustawowego.