Budżet

Budżet to prawnie określony plan finansowy obejmujący przewidywane dochody i przychody oraz planowane wydatki i rozchody określonego podmiotu publicznego. W praktyce termin ten oznacza również środki zgromadzone i wydatkowane na podstawie takiego planu, jednak w znaczeniu prawnym budżet jest przede wszystkim instrumentem planowania, wykonywania i kontroli gospodarki finansowej.

Najważniejsze cechy budżetu to jego roczny charakter, określenie źródeł finansowania oraz ustalenie przeznaczenia środków. Budżet wskazuje, jakie zadania mogą być finansowane, w jakiej wysokości i przez jakie jednostki. Ujęte w nim kwoty mogą mieć charakter limitów, których przekroczenie jest niedopuszczalne, zwłaszcza w odniesieniu do zaciągania kredytów i pożyczek. Zmiany planu oraz wykorzystanie środków podlegają regułom określonym w przepisach o finansach publicznych.

W polskim prawie występują w szczególności:

• budżet państwa, obejmujący dochody państwa, wydatki na zadania publiczne, przychody i rozchody oraz limity finansowe;
• budżet jednostki samorządu terytorialnego, stanowiący podstawę prowadzenia gospodarki finansowej gminy, powiatu albo województwa;
• budżety i plany finansowe państwowych oraz samorządowych jednostek organizacyjnych;
• budżety lub plany finansowe funduszy i innych podmiotów sektora finansów publicznych.

Z budżetu mogą być przekazywane dotacje, w tym dotacje celowe na wykonanie określonego zadania oraz dotacje podmiotowe przeznaczone na działalność oznaczonej jednostki. Przepisy mogą również wskazywać, że działalność danego organu, komisji lub jednostki jest finansowana z budżetu właściwego ministra albo jednostki samorządu terytorialnego. Niektóre jednostki, takie jak samorządowy zakład budżetowy, pokrywają koszty przede wszystkim z własnych przychodów, a w określonym zakresie także z dotacji budżetowych.

Budżet ma znaczenie zarówno dla podmiotów wydatkujących środki, jak i dla organów kontrolnych. Sprawozdania budżetowe, wykonanie planu, wykorzystanie dotacji oraz zgodność wydatków z ustalonymi limitami mogą podlegać kontroli. Budżet jest więc podstawą legalnego finansowania zadań publicznych i narzędziem oceny prawidłowości gospodarowania środkami publicznymi.