Postanowienie Ts 293/12

128/2/B/2014 POSTANOWIENIE z dnia 29 października 2013 r. Sygn. akt Ts 293/12 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Małgorzata Pyziak-Szafnicka, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej D.D. w sprawie zgodności: art. 86 § 1 ustawy z dnia 20 maja 1970 r. – Kodeks wykroczeń (Dz. U. z 2010 r. Nr 46, poz. 275, ze zm.) w związku z art. 2 pkt 22 i art. 3 ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym (Dz. U. z 2012 r. poz. 1137, ze zm.) z art. 2, art. 45 ust. 1, art. 42 oraz art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE 1. W sporządzonej przez adwokata skardze konstytucyjnej, wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 29 listopada 2012 r. (data prezentaty), D.D. (dalej: skarżący) zarzucił niezgodność art. 86 § 1 ustawy z dnia 20 maja 1970 r. – Kodeks wykroczeń (Dz. U. z 2010 r. Nr 46, poz. 275, ze zm.; dalej: k.w.) w związku z art. 2 pkt 22 i art. 3 ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym (Dz. U. z 2012 r. poz. 1137, ze zm.; dalej: p.r.d.) z art. 2 i art. 45 ust. 1, art. 42 oraz art. 31 ust. 3 Konstytucji. 2. Skarga konstytucyjna została wniesiona w związku z następującą sprawą: 2.1. Po rozpoznaniu w postępowaniu nakazowym sprawy z oskarżenia publicznego przeciwko skarżącemu, obwinionemu o wykroczenie z art. 86 § 1 k.w., Sąd Rejonowy Gdańsk-Północ w Gdańsku – II Wydział Karny, wyrokiem zaocznym z 30 stycznia 2012 r. (sygn. akt II W 49/12), uznał skarżącego za winnego popełnienia czynu zarzucanego mu we wniosku o ukaranie, kwalifikując ten czyn jako wykroczenie z art. 86 § 1 k.w. i – na podstawie art. 86 § 1 i art. 24 § 1 i 3 k.w. – wymierzył skarżącemu karę grzywny w wysokości 700,00 zł. Od powyższego orzeczenia skarżący wniósł sprzeciw. Wyrokiem z 31 maja 2012 r. (sygn. akt II W 49/12) Sąd Rejonowy Gdańsk-Północ w Gdańsku – II Wydział Karny uznał skarżącego za winnego popełnienia czynu zarzuconego mu we wniosku o ukaranie, tj. opisanego w art. 86 § 1 k.w., i – na podstawie art. 86 § 1 i art. 24 § 1 i 3 k.w. – wymierzył mu karę grzywny w wysokości 1 000,00 zł. Orzeczenie to utrzymał w mocy Sąd Okręgowy w Gdańsku – XIII Wydział Karny wyrokiem z 21 sierpnia 2012 r. (sygn. akt XIII Ka 778/12/W). 2.3. W ocenie sądów obu instancji skarżący, jako kierujący pojazdem, nie zachował należytej staranności i wykonując manewr skręcania, przyczynił się do zderzenia z innym pojazdem, powodując u kierującego tym pojazdem obrażenia ciała naruszające czynności narządów ciała na okres nieprzekraczający siedmiu dni. 3. Zdaniem skarżącego norma wywodzona z art. 86 § 1 k.w. oraz art. 2 pkt 22 i art. 3 p.r.d. – po pierwsze – narusza wywodzoną z art. 2 Konstytucji zasadę poprawnej legislacji, ponieważ zawarte w niej sformułowania dotyczące zachowania ostrożności przez kierującego pojazd drogowy są nieostre, a w konsekwencji „pozwalają sądom wejść w rolę ustawodawcy” podczas dokonywania wykładni tych przepisów w związku z oceną stanu faktycznego; tym samym jest sprzeczna także z art. 42 ust. 1 Konstytucji, gdyż nie konkretyzuje zachowania, które podlega sankcji karnej. Po drugie – w sposób nieproporcjonalny ogranicza przysługującą skarżącemu konstytucyjną gwarancję należytego rozpoznania jego sprawy przez sąd, gdyż składające się na tę normę przepisy„uzależniają możliwość nałożenia grzywny od dyskrecjonalnej przesłanki należytej ostrożności”. Po trzecie – godzi w konstytucyjne prawo do obrony (art. 42 ust. 2 Konstytucji) oraz zasadę domniemania niewinności (art. 42 ust. 3 Konstytucji), gdyż nie zachowuje „wymaganej precyzji określenia znamion czynu zabronionego zagrożonego karą”. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 36 ust. 1 w związku z art. 49 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, podczas którego Trybunał Konstytucyjny bada, czy odpowiada ona określonym przez prawo wymogom, a także czy postępowanie wszczęte na skutek wniesienia skargi podlegałoby umorzeniu na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK. Procedura ta umożliwia, już w początkowej fazie postępowania, wyeliminowanie spraw, które nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozpoznania przez Trybunał Konstytucyjny. 2. Zaskarżone w niniejszej sprawie przepisy stanowią odpowiednio: „Kto na drodze publicznej, w strefie zamieszkania lub strefie ruchu, nie zachowując należytej ostrożności, powoduje zagrożenie bezpieczeństwa w ruchu drogowym podlega karze grzywny” (art. 86 § 1 k.w.); „Użyte w ustawie określenia oznaczają: (…) szczególna ostrożność – ostrożność polegającą na zwiększeniu uwagi i dostosowaniu zachowania uczestnika ruchu do warunków i sytuacji zmieniających się na drodze, w stopniu umożliwiającym odpowiednio szybkie reagowanie” (art. 2 pkt 22 p.r.d.); „1. Uczestnik ruchu i inna osoba znajdująca się na drodze są obowiązani zachować ostrożność albo gdy ustawa tego wymaga – szczególną ostrożność, unikać wszelkiego działania, które mogłoby spowodować zagrożenie bezpieczeństwa lub porządku ruchu drogowego, ruch ten utrudnić albo w związku z ruchem zakłócić spokój lub porządek publiczny oraz narazić kogokolwiek na szkodę. Przez działanie rozumie się również zaniechanie. 2. Przepis ust. 1 stosuje się odpowiednio do osoby znajdującej się w pobliżu drogi, jeżeli jej zachowanie mogłoby pociągnąć za sobą skutki, o których mowa w tym przepisie. 3. Jeżeli uczestnik ruchu lub inna osoba spowodowała jednak zagrożenie bezpieczeństwa ruchu drogowego, jest obowiązana przedsięwziąć niezbędne środki w celu niezwłocznego usunięcia zagrożenia, a gdyby nie mogła tego uczynić, powinna o zagrożeniu uprzedzić innych uczestników ruchu” (art. 3 p.r.d.). 3. W pierwszej kolejności Trybunał odniósł się do zarzutu niezgodności zakwestionowanych przepisów z wywodzoną z art. 2 Konstytucji zasadą prawidłowej legislacji oraz art. 42 ust. 1 Konstytucji. 3.1. Należy zauważyć, że na gruncie prawa karnego (co odnosi się również do prawa wykroczeń) tradycyjnie przyjmuje się, iż zakaz albo nakaz obwarowany sankcją powinien być sformułowany w sposób precyzyjny i ścisły (zasada nullum delictum sine lege certa; zob. np. J. Warylewski, Zasady techniki prawodawczej. Komentarz do rozporządzenia, Warszawa 2003, s. 326). Jest to jedna z podstawowych zasad prawa karnego i prawa wykroczeń, której obowiązywanie w demokratycznym państwie prawnym nie budzi wątpliwości. Norma, realizując wskazane powyżej postulaty, powinna w konsekwencji wskazywać w sposób jednoznaczny osobę, do której skierowany jest zakaz, znamiona czynu zabronionego albo wykroczenia, a także rodzaj sankcji grożącej za popełnienie takiego czynu albo wykroczenia. W przypadku, gdy wszystkie te elementy znajdują się w przepisie karnym (prawa wykroczeń), mamy do czynienia z tzw. przepisem zupełnym (zob. J. Warylewski, op.cit., s. 328). Obok przepisów ustawowych, które w sposób wyczerpujący i precyzyjny określają wszystkie znamiona czynu zabronionego, ustawodawca zamieszcza również tzw. blankietowe przepisy karne (prawa wykroczeń). Przepisy takie wskazują czyn zabroniony (wykroczenie), nie określając w sposób wyczerpujący jego znamion, ale w sposób wyraźny lub ukryty odsyłając do przepisów zamieszczonych w innym akcie normatywnym. Przepisy blankietowe mogą różnić się pod wieloma względami. Po pierwsze – mogą one odsyłać do przepisów różnej rangi. Obok przepisów odsyłających do ustaw mogą istnieć przepisy odsyłające do aktów podustawowych. Po drugie – różnią się zakresem odesłania. W przypadku szeregu przepisów zakres odesłania obejmuje tylko niektóre znamiona czynu zabronionego, natomiast pozostałe znamiona zostały określone w przepisie zawierającym odesłanie. Niektóre przepisy blankietowe nie określają w ogóle znamion czynu zabronionego, a wszystkie jego elementy zostają określone w przepisach, do których odsyła przepis blankietowy. Tego typu przepisy stanowią tzw. blankiet zupełny (zob. wyrok TK z 8 lipca 2003 r., P 10/02, OTK ZU nr 6/A/2003, poz. 62). Jak wskazał Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 26 listopada 2003 r. o sygn. SK 22/02 (OTK ZU nr 9/A/2003, poz. 97), art. 42 ust. 1 Konstytucji nie wyklucza możliwości zawarcia znamion czynu zabronionego w innej ustawie niż ta, która wprowadza sankcję karną. Nie można też a priori wykluczyć możliwości posługiwania się przez ustawodawcę klauzulami generalnymi czy normami blankietowymi, a zatem stosowania norm niezupełnych w szerokim znaczeniu. Dotyczy to również norm z zakresu prawa karnego i prawa wykroczeń. Normy takie powinno się w procesie stosowania prawa wprowadzać wyjątkowo i wyłącznie wówczas, gdy z punktu widzenia racjonalnego ustawodawcy nie jest możliwe stosowanie unormowania pełnego w ramach przepisów prawa karnego lub prawa wykroczeń (podobnie: wyrok TK z 13 maja 2008 r., P 50/07, OTK ZU nr 4/A/2008, poz. 58). 3.2. Odnosząc się do zarzutu braku precyzyjności zaskarżonych przepisów, Trybunał Konstytucyjny zaznacza, że w kwestionowanym unormowaniu znajdują się wszystkie niezbędne elementy normy prawa represyjnego. Przepis art. 86 § 1 k.w. jasno określa zakres podmiotowy i przedmiotowy. Wskazuje, że dobrem chronionym jest bezpieczeństwo ruchu drogowego, które może być zagrożone przez nieostrożne zachowanie się uczestnika ruchu lub innej osoby, na stronę przedmiotową wykroczenia składają się zaś dwa elementy – niezachowanie należytej ostrożności i jej skutek w postaci zagrożenia bezpieczeństwa w ruchu drogowym. Punktem wyjścia przy badaniu znamion wykroczenia z art. 86 § 1 k.w. jest stwierdzenie niezachowania należytej ostrożności. Przez należytą ostrożność rozumie się zwykle takie zachowanie uczestników ruchu lub innych osób, które – przy uwzględnieniu wszystkich istniejących w danym momencie okoliczności – wyłącza, a w każdym razie minimalizuje, możliwość zagrożenia bezpieczeństwa ruchu. Stosownie do art. 3 ust. 1 p.r.d., uczestnik ruchu i inna osoba znajdująca się na drodze są obowiązani zachować ostrożność albo, gdy ustawa tego wymaga, szczególną ostrożność. Z takiego ujęcia wynika, że należyta ostrożność to zarówno ostrożność, jak i szczególna ostrożność w sytuacji, w której przepisy wymagają zachowania takiej szczególnej ostrożności. Pojęcie szczególnej ostrożności jest kategorią prawną i według art. 2 pkt 22 p.r.d. oznacza ostrożność polegającą na zwiększeniu uwagi i dostosowaniu zachowania uczestnika ruchu do warunków i sytuacji zmieniających się na drodze, w stopniu umożliwiającym odpowiednio szybkie reagowanie. Adresatem obowiązku zachowania szczególnej ostrożności jest uczestnik ruchu zdefiniowany w art. 2 pkt 17 p.r.d. jako pieszy, kierujący, a także inne osoby przebywające w pojeździe lub na pojeździe znajdującym się na drodze. Analiza przepisów p.r.d. wskazuje, że ustawodawca – w odniesieniu do kierującego pojazdem – nakazuje zachowanie szczególnej ostrożności w następujących sytuacjach: przy włączaniu się do ruchu (art. 17 ust. 2 p.r.d.); w razie zmiany kierunku jazdy lub zajmowanego pasa ruchu (art. 22 ust. 1 p.r.d.); przy wyprzedzaniu (art. 24 ust. 2 p.r.d.); przy zbliżaniu się do przejścia dla pieszych (art. 26 ust. 1 p.r.d.); przy przejeżdżaniu obok oznaczonego przystanku tramwajowego nieznajdującego się przy chodniku (art. 26 ust. 6 p.r.d.); przy zbliżaniu się do przejazdu dla rowerzystów (art. 27 ust. 1 p.r.d.); przy zbliżaniu się do przejazdu kolejowego oraz podczas przejazdu przez przejazd (art. 28 ust. 1 p.r.d.); w czasie jazdy w warunkach zmniejszonej przejrzystości powietrza, spowodowanej mgłą, opadami atmosferycznymi lub innymi przyczynami (art. 30 ust. 1 p.r.d.); przy przejeżdżaniu obok lub jeździe za pojazdem nauki jazdy lub przeprowadzaniu egzaminu państwowego (art. 55 ust. 3 p.r.d.); przy omijaniu pojazdu przewożącego zorganizowaną grupę dzieci lub młodzieży w wieku do lat osiemnastu, w czasie wsiadania lub wysiadania dzieci lub młodzieży (art. 57 ust. 2 p.r.d.); przy przejeżdżaniu obok autobusu szkolnego (art. 57a ust. 2 p.r.d.); przy omijaniu pojazdu przeznaczonego konstrukcyjnie do przewozu osób niepełnosprawnych w czasie wsiadania lub wysiadania osoby niepełnosprawnej (art. 58 ust. 2 p.r.d.). Nie można zatem podzielić stanowiska skarżącego, że sposób sformułowania art. 86 § 1 k.w. (a tym bardziej przy powiązaniu tego przepisu z art. 3 oraz art. 2 pkt 22 p.r.d. czy w odniesieniu do innych postanowień p.r.d. dotyczących kierującego pojazdem) „jest w takim stopniu niejasny i nieprecyzyjny, że jego potencjalni adresaci (…) mogą mieć (…) poważne problemy z jednoznacznym ustaleniem jakich sytuacji faktycznych dotyczą rygory związane z pojęciem należytej ostrożności”. Nie ulega bowiem wątpliwości, że art. 86 § 1 k.w. (zarówno jako samodzielny przedmiot kontroli, jak i zaskarżony w związku z art. 3 oraz art. 2 pkt 22 p.r.d.) odczytywany musi być w kontekście pozostałych elementów normy wynikającej z tego przepisu (tj. odpowiednich przepisów p.r.d.), odnosi się on zatem do możliwości dokonywania oceny zachowania, które przyjmuje postać nieprzestrzegania zasad bezpieczeństwa w ruchu drogowym i powoduje w związku z tym zagrożenie bezpieczeństwa w ruchu drogowym. 3.3. W związku z powyższym należało odmówić nadania dalszego biegu analizowanej skardze konstytucyjnej – w zakresie badania zgodności art. 86 § 1 k.w. w związku z art. 2 pkt 22 i art. 3 p.r.d. z art. 42 ust. 1 oraz art. 2 Konstytucji – z powodu oczywistej bezzasadności zarzutu (art. 36 ust. 3 w związku z art. 49 ustawy o TK). 3.4. Jedynie na marginesie Trybunał przypomina, że nie jest możliwe skonstruowanie przepisów, które wykluczałyby jakikolwiek margines swobody odczytania. Należy tu podzielić pogląd wyrażony w postanowieniu TK z 27 kwietnia 2004 r. o sygn. P 16/03 (OTK ZU nr 4/A/2004, poz. 36), że „każdy akt prawny (czy konkretny przepis prawny) zawiera pojęcia o mniejszym lub większym stopniu niedookreśloności. Nieostrość czy niedookreśloność pojęć prawnych sprzyja uelastycznieniu porządku prawnego (...) nie każda więc, ale jedynie kwalifikowana – tj. niedająca się usunąć w drodze uznanych metod wykładni – nieostrość czy niejasność przepisu może stanowić podstawę stwierdzenia jego niekonstytucyjności”. 4. Następnie Trybunał odniósł się do zarzutu niezgodności zakwestionowanych przepisów z art. 42 ust. 2 i 3 oraz art. 45 ust. 1 i art. 31 ust. 3 Konstytucji. 4.1. Wskazane przez skarżącego jako wzorce kontroli art. 42 ust. 2 i 3 oraz art. 45 ust. 1 ustawy zasadniczej należy uznać za nieadekwatne do określonego w analizowanej skardze konstytucyjnej przedmiotu kontroli; dotyczy to zatem także – powołanego jako wzorzec pomocniczy do art. 45 ust. 1 – art. 31 ust. 3 Konstytucji. Należy bowiem podkreślić, że zarówno art. 42 ust. 2 (statuujący konstytucyjne prawo do obrony), art. 42 ust. 3 (ustanawiający zasadę domniemania niewinności), jak też art. 45 ust. 1 Konstytucji (z którego wywodzone jest prawo do sądu), określają podstawowe gwarancje o charakterze procesowym, odnoszące się do sposobu prowadzenia postępowania przed organami procesowymi w toku procesu karnego. Stanowić mogą więc wzorce kontroli w zakresie zarzutów związanych z pozbawieniem jednostki możliwości realizacji uprawnień procesowych. Pozostają zaś bez adekwatnego związku z przepisami o charakterze materialnym, do których zalicza się art. 86 § 1 k.w. (w związku z art. 2 pkt 22 oraz art. 3 p.r.d.), określającymi normy sankcjonowane i sankcjonujące, a zatem wskazującymi zachowania zakazane oraz konsekwencje ich naruszenia. Ponadto, zarzut naruszenia wskazanych wzorców wiąże się z brakiem precyzji zaskarżonego unormowania, tj. zarzutem w zakresie art. 42 ust. 1 Konstytucji, do którego Trybunał odniósł się punkcie 3 niniejszego uzasadnienia. 4.2. W związku z powyższym należało odmówić nadania dalszego biegu analizowanej skardze konstytucyjnej – w zakresie badania zgodności art. 86 § 1 k.w. w związku z art. 2 pkt 22 i art. 3 p.r.d. z art. 42 ust. 2 i 3 oraz art. 45 ust. 1 i art. 31 ust. 3 Konstytucji – z powodu niedopuszczalności orzekania (art. 36 ust. 3 w związku z art. 49 ustawy o TK). Z uwagi na powyższe okoliczności należało postanowić jak w sentencji.